Model van de maand: Dokkumer Lokaaltje

Rond 1900 worden de witte vlekken op de Nederlandse spoorwegkaart in rap tempo opgevuld met zogeheten lokaalspoorwegen. Een maximumsnelheid van slechts 40 km/h maakt allerlei bezuinigingen mogelijk: bogen kunnen scherper zijn, seinen eenvoudiger en locomotieven en rijtuigen lichter. Alleen de goederenwagens blijven hetzelfde en kunnen gewoon doorrijden op het hoofdspoornet, zij het achter een andere loc. De belofte dat aardappels en andere landbouwproducten voortaan in één ruk kunnen worden geëxporteerd naar de verste uithoeken van Europa, doet veel lokale overheden kwijlen en laat ze meer investeren in lokaalspoorlijnen dan eigenlijk verstandig is.

Een fraai voorbeeld is de Noord-Friesche Locaal-Spoorwegmaatschappij. In 1901 worden de eerste NFLS-trajecten geopend en in 1905 is het bedrijf eigenlijk al failliet. Het moet worden gered door de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij (HIJSM), de oudste en op een na grootste spoorwegexploitant van Nederland. De HIJSM heeft zelf ook belang bij die goederentreinen en ziet er tevens een kans in om de concurrerende Staatsspoorwegen (SS) te pesten die de rest van het Friese spoorwegnet in handen hebben.

Uiteindelijk omvat het NFLS-net een lijn van Leeuwarden naar Stiens, van waaruit een tak oostwaarts gaat naar Dokkum en Anjum. Een tweede tak gaat westwaarts via Sint Annaparochie naar Harlingen, met een zijlijntje van Tzummarum naar Franeker. Een groot succes wordt het echter nooit. Het reizigersvervoer wordt al in de jaren 30 gestaakt wegens gebrek aan belangstelling, de goederentreinen houden het een stuk langer uit maar uiteindelijk blijft alleen Leeuwarden-Stiens nog over en daar rijdt de laatste trein in 1995.

Het model, uit messing vervaardigd voor Treinenshop Heerenveen in een oplage van tien stuks, laat een originele NFLS-trein uit 1901 zien. Van de loc zijn er in het echt ook tien gebouwd, door de Duitse fabrikant Hohenzollern die werkt volgens het principe ‘u vraagt, wij draaien’. Onduidelijk is wie in dit geval de vraag heeft gesteld, maar het ontwerp oogt eerder Engels dan Duits. Het bevalt intussen zo goed dat de SS voor haar eigen lokaalspoorlijnen in Groningen en Drenthe vrijwel hetzelfde type bestelt. De lange tweeassige rijtuigen zijn eveneens nieuw voor de Nederlandse lokaalspoorlijnen; de NFLS heeft er in een optimistische bui veel te veel laten bouwen maar het concept is prima en zowel HIJSM en SS borduren er nog vele jaren op voort. De kleuren zijn die van de jaren 30, als HIJSM en SS allang zijn opgegaan in de huidige NS. De locs zijn dan ondergebracht in de serie 7100; de laatste wordt begin jaren 50 gesloopt.

Ook van de NFLS-rijtuigen is niets bewaard gebleven. Een verwante rijtuigbak van de HIJSM is echter gered door de Museum Buurtspoorweg (Boekelo-Haaksbergen), die hem de komende jaren volledig hoopt te restaureren.

Foto Henk Bootsma

Model van de maand